Cuộc chiến chia nước sông Nile sắp đi đến hồi kết?

(Tin tức 24h) - Thủ tướng Sudan Abdalla Hamdok cho biết Ai Cập, Sudan và Ethiopia đã nhất trí tới 90% các vấn đề liên quan đến đập thủy điện Đại Phục Hưng.

Theo lời ông Hamdok được truyền thông Ai Cập dẫn lại hôm 5/12, những vấn đề còn lại cần thảo luận thêm cũng như cần có các quyết định chính trị.

Phát biểu của Thủ tướng Hamdok được đưa ra trong cuộc trả lời phỏng vấn với tờ Al-Shorouk của Ai Cập, hơn một tháng sau cuộc điện đàm giữa ông Hamdok với Tổng thống Mỹ Donald Trump vào tháng 10.

Trong cuộc điện đàm này, ông Trump đã chỉ trích Ethiopia vì đã phá vỡ thỏa thuận GERD do Mỹ bảo trợ và nhấn mạnh rằng Ai Cập có quyền bất bình vì sự thiếu kiên định của Ethiopia.

Thủ tướng Sudan nêu rõ: “Lập trường của chúng tôi về vấn đề GERD rất rõ ràng. Chúng tôi ủng hộ đối thoại để giải quyết các tranh chấp và đạt được một thỏa thuận cho phép cả ba quốc gia được hưởng lợi từ các con sông và nguồn nước như một quyền tự nhiên”.

Hồi tháng trước, Sudan quyết định không tham gia cuộc họp cấp bộ trưởng ba bên về GERD, vốn được lên kế hoạch thảo luận về định hướng cho các cuộc đàm phán tiếp theo, khi tuyên bố rằng cách tổ chức các cuộc đàm phán trước đó là "không hiệu quả".

Bộ trưởng Thủy lợi Sudan Yasser Abbas ngày 2/12 nhấn mạnh rằng nước ông không thể thu được lợi ích đáng kể nào từ GERD nếu không ký kết một thỏa thuận pháp lý mang tính ràng buộc.

Ai Cập và Sudan đã nhấn mạnh rằng ba nước ký một thỏa thuận pháp lý mang tính ràng buộc về các vấn đề tranh chấp xung quanh GERD để bảo vệ lợi ích của cả ba bên, một yêu cầu liên tục bị Ethiopia né tránh trong nhiều năm qua.

Cuoc chien chia nuoc song Nile sap di den hoi ket?
Đập thủy điện lớn nhất châu Phi GERD gây căng thẳng cho ba nước Ethiopia, Ai Cập, Sudan nhiều năm qua

Về hợp tác giữa Sudan và Ai Cập, ông Hamdok cho biết hai nước đã hợp tác trong lĩnh vực y tế, điện và cơ sở hạ tầng, khẳng định đã đi được một chặng đường dài.

Ông Hamdok cũng đề cập đến một thỏa thuận song phương nhằm thiết lập một tuyến đường sắt kết nối giữa Alexandria (Ai Cập) và Khartoum (Sudan) và một thỏa thuận về các dự án điện.

Ông Hamdok khẳng định có nhiều cơ hội hợp tác với Ai Cập trong lĩnh vực nông nghiệp và chăn nuôi. Ông cho biết: "Chúng tôi cũng tìm cách tiếp thu kinh nghiệm của Ai Cập trong việc mở rộng đường xá và phát triển cơ sở hạ tầng, cũng như trong giáo dục, nghiên cứu khoa học và đào tạo".

Ngoài ra, cuộc phỏng vấn Thủ tướng Sudan cũng đề cập tới một số chủ đề khác, trong đó có thỏa thuận hòa bình Juba được ký kết gần đây, thỏa thuận hòa bình của Sudan với Israel.

Cần sự trung lập của Hoa Kỳ

Trong khi Thủ tướng Sudan có cái nhìn khá lạc quan thì Tigist Mekonnen Melesse, cựu chuyên gia của Ngân hàng Thế giới có cái nhìn thận trọng hơn trong bài viết trên Foreign Policy.

Vào tháng 8, Mỹ đã quyết định cắt viện trợ nước ngoài cho Ethiopia trong bối cảnh khu vực đang trải qua cuộc khủng hoảng chưa từng có. Việc xây dựng đập thủy điện lớn nhất châu Phi GERD trên sông Xanh Nile tiếp tục được tiến hành, trong khi các cuộc đàm phán giữa Ai Cập, Ethiopia và Sudan đang bế tắc.

Đông Phi đã phải đối mặt với ba thách thức trong năm nay: đại dịch Covid-19; một trận dịch châu chấu sa mạc; và lũ lụt đã ảnh hưởng đến hơn 1,3 triệu người. Ethiopia đã ghi nhận hơn 110.554 trường hợp nhiễm Covid-19 và 1.709 trường hợp tử vong tính đến ngày 2/12. Bầy châu chấu, bắt đầu ở Yemen và đã đến Ethiopia, Kenya và Somalia, có khả năng gây ra một cuộc khủng hoảng an ninh lương thực khu vực.

Trong những tuần gần đây, xung đột nội bộ đã bùng phát ở Ethiopia khi một cuộc tấn công của lực lượng dân quân vào các căn cứ quân sự ở khu vực Tigray vào ngày 4/11 đã khiến chính phủ liên bang phải đáp trả bằng vũ lực. Trừ khi Ethiopia quản lý được cuộc xung đột, nếu không, nó có thể tạo ra một cuộc khủng hoảng khu vực trên khắp vùng Sừng châu Phi.

Giữa những thách thức này, cuộc tranh luận lâu dài về việc xây dựng GERD vẫn chưa được giải quyết. Theo Foreign Policy, việc Hoa Kỳ cắt giảm viện trợ cho Ethiopia sẽ không giúp ích gì cho các cuộc đàm phán hiện tại mà ngược lại sẽ làm phức tạp thêm cuộc đàm phán.

"Hoa Kỳ đã không thực hiện cùng một cách tiếp cận khắc nghiệt đối với Ai Cập, điều này sẽ ảnh hưởng đến vai trò hòa giải trung lập của họ. Động thái này có thể làm gia tăng căng thẳng và làm gián đoạn các cuộc đàm phán đang diễn ra với Ai Cập và Sudan về việc xây dựng và vận hành con đập", chuyên gia Tigist Mekonnen Melesse nhận xét.

Các chuyên gia và một số nhà lập pháp Hoa Kỳ cho rằng việc đình chỉ viện trợ đã không tính đến các điều kiện hiện tại trong khu vực. GERD là một dự án do Ethiopia tài trợ, nên việc cắt giảm viện trợ vào thời điểm quan trọng khi đất nước đang đối mặt với nhiều thách thức sẽ ảnh hưởng đáng kể đến người dân Ethiopia. Với hơn 3/4 đập đã hoàn thành, Ethiopia, Ai Cập và Sudan nên quay lại bàn để theo đuổi một thỏa thuận chia sẻ nước lâu dài. Một cuộc thảo luận chuẩn bị cho những thách thức sắp xảy ra, bao gồm cả những cú sốc do biến đổi khí hậu gây ra, có thể đưa các cuộc đàm phán đang diễn ra trở lại đúng hướng.

Đối với cuộc chiến quanh đập thủy điện GERD, cựu chuyên gia của Ngân hàng Thế giới chỉ ra một số điều kiện để giải quyết:

Đầu tiên, ba quốc gia và các bên liên quan khác phải công nhận rằng chia sẻ tài nguyên nước sông Nile không phải là trò chơi có tổng bằng không; nó có thể dẫn đến một tình huống đôi bên cùng có lợi. Nguyên tắc cơ bản này phá vỡ các hiệp ước về nước thời thuộc địa của Ai Cập và Sudan, vốn loại trừ các quốc gia thượng nguồn mà không có sự đồng ý của họ. Trong đó, cả Hiệp ước Anh-Ai Cập năm 1929 và Hiệp ước Vương quốc Anh và Ai Cập độc lập năm 1959, các nước ở thượng nguồn đều không tham gia.

Thứ hai, Hoa Kỳ phải giữ thái độ trung lập trong quá trình hòa giải nếu không sẽ có nguy cơ mất uy tín với tư cách là một nhà môi giới trung thực. Trong cuộc điện đàm với các nhà lãnh đạo Sudan và Israel vào tháng 10, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói rằng Ai Cập có thể "cho nổ tung" con đập nếu không đạt được thỏa thuận về hoạt động của nó. Cựu Đại sứ Mỹ tại Ethiopia David Shinn nói rằng chính quyền Trump đang “đặt ngón tay cái lên bàn cân để ủng hộ Ai Cập”. Bộ trưởng ngoại giao của Ethiopia đã kêu gọi Hoa Kỳ “đúng phép ngoại giao” trong nỗ lực giải quyết tranh chấp GERD.

Thứ ba, kinh nghiệm của các quốc gia khác về dòng sông xuyên biên giới, chẳng hạn như lưu vực sông Colorado ở Hoa Kỳ và Mexico, có thể giúp giải quyết các mối quan tâm về quản lý và vận hành GERD. Những kinh nghiệm này có thể bổ sung cho lời khuyên của các nhóm chuyên gia do Ethiopia, Ai Cập và Sudan thành lập để phân tích triển vọng của một đợt hạn hán lớn và cách giải quyết nó. Thực hiện theo một cách tiếp cận khoa học và thúc đẩy phát triển các nguồn nước ngầm ở Ai Cập có thể xoa dịu nỗi lo về sự xuất hiện của hạn hán.

Thứ tư, khoa học, ngoại giao và hợp tác sẽ rất quan trọng để giảm thiểu rủi ro và cải thiện khả năng chống chịu với nhiều cú sốc chồng chéo, chẳng hạn như đại dịch coronavirus, châu chấu sa mạc và lũ lụt. Hoa Kỳ nên hỗ trợ thêm để tạo điều kiện cho một giải pháp lâu dài, chứ không phải cắt viện trợ vào thời điểm quan trọng. Kể từ tháng 7, hơn 300.000 người đã phải di dời do lũ lụt ở Ethiopia, khiến họ bị sốt rét và các bệnh lây truyền qua đường nước có nhiều khả năng ảnh hưởng đến các nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ và trẻ em.

Cuối cùng, với tầm quan trọng của viện trợ Mỹ đối với nền kinh tế Ethiopia, việc cắt giảm viện trợ khi nước này phải đối mặt với nhiều thách thức, khó khăn là không khôn ngoan. Nó sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh của chính phủ Mỹ tại Ethiopia, làm gia tăng căng thẳng và làm suy yếu nhận thức về sự trung lập của Mỹ trong các cuộc đàm phán GERD.

Trên hết, việc giải quyết tranh chấp GERD sẽ không chỉ giúp ích cho Ai Cập, Ethiopia và Sudan mà còn cho toàn bộ khu vực Đông Phi.

Không có cách hòa bình nào để giải quyết một vấn đề như tranh chấp GERD ngoài ngoại giao và hợp tác. Ai Cập, Ethiopia và Sudan có lịch sử quan hệ ngoại giao lâu dài với Hoa Kỳ và mong muốn được làm việc với chính quyền Biden sắp tới — vốn sẽ đóng vai trò là một nhà môi giới thực sự trung lập — khi ông nhậm chức vào tháng 1/2021.

Quản lý nước sông Nile bằng một khuôn khổ hợp tác xuyên biên giới mới có thể đáp ứng lợi ích của cả các quốc gia thượng nguồn và hạ lưu về việc chia sẻ sông Nile hơn là dựa vào các hiệp ước thời thuộc địa gây tranh cãi. Trong trường hợp này, cả ba quốc gia cũng như các bên liên quan trong cuộc đàm phán sẽ là những người chiến thắng, Foreign Policy kết luận.

An Nhiên

Chủ Nhật, 06/12/2020 13:58

Sự Kiện