Tại sao Thổ Nhĩ Kỳ quyết xây Kênh Istanbul đến Biển Đen?

(Quan hệ quốc tế) - Thổ Nhĩ Kỳ đang xúc tiến kế hoạch xây dựng Kênh đào Istanbul nhằm phá vỡ thế độc đạo của eo biển Bosphorus.

Trong vài ngày qua, thế giới bị ám ảnh bởi thông tin về một vụ bê bối mới nổ ra ở Ankara: 103 đô đốc nghỉ hưu đã ký một lá thư chung bày tỏ quan ngại về việc Thổ Nhĩ Kỳ có thể rút khỏi Công ước Montreux.

Bản thân sự cố chính trị này bắt nguồn những ý tưởng và hành động vô cùng biểu đạt của Tổng thống Recep Tayyip Erdogan, khi ông ra đang xúc tiến dự định xây dựng Kênh đào Istanbul.

Thực tế dự án cơ sở hạ tầng này hoàn toàn không phải là một ý tưởng mới, và nó đã nằm trong kế hoạch của ông Erdogan từ cách đây rất lâu - vào năm 2011, khi ông còn là thủ tướng. Vào năm 2018, một số nguồn tin tức đã thông báo về việc bắt đầu xây dựng kênh đào - tuy nhiên đến nay dự án mới thực sự thực hiện.

Tại Liên bang Nga, dự án kênh đào chủ yếu chỉ liên quan đến một mối đe dọa quân sự. Ankara đang rất nỗ lực để phát triển khả năng tài chính và hậu cần của mình, một trong số đó sẽ là Kênh đào Istanbul.

Dự án này không nảy sinh từ hư vô: thực tế là eo biển Bosphorus đang ngày càng bị bồi lấp. Trở lại năm 1994, Thổ Nhĩ Kỳ buộc phải đưa ra một số hạn chế và quy tắc bổ sung đối với việc đi lại của các tàu buôn dọc theo eo biển - và với mỗi thập kỷ mới, tình hình chỉ trở nên tồi tệ hơn.

Tất nhiên, điều này đe dọa gây ra những hậu quả vô cùng khó chịu đối với toàn bộ hoạt động vận tải hàng hóa trên Biển Đen và nền kinh tế của Ankara. Những phức tạp hiện tại có tác động khá nghiêm trọng đến việc vận chuyển hàng hải ở eo biển Bosphorus, và người Thổ có ý định khắc phục tình trạng này một cách dứt khoát.

Tai sao Tho Nhi Ky quyet xay Kenh Istanbul den Bien Den?
Thổ Nhĩ Kỳ đang xúc tiến kế hoạch xây dựng Kênh đào Istanbul

Tuy nhiên câu hỏi lại khác - trên thực tế, quyết định này sẽ diễn ra như thế nào đối với những người còn lại?

Quay trở lại chương trình bầu cử năm 2011, ông Erdogan đã đưa ra một tuyên bố hoàn toàn rõ ràng và thú vị - sau khi hoàn thành việc xây dựng Kênh đào Istanbul, việc vận tải ở eo biển Bosphorus sẽ bị dừng hoàn toàn.

Sau đó không ai chú ý đến những lời này: các ứng cử viên tổng thống thường đưa ra lời hứa mà họ không có kế hoạch thực hiện, và thậm chí vào thời điểm đó, Ankara đã không thể hiện bất kỳ tham vọng chính sách đối ngoại nghiêm túc nào có thể cho thấy một dự án tầm cỡ này sẽ nhận được quan tâm. Nhưng bây giờ, tình hình đang chuyển biến.

Có lẽ nên bắt đầu từ thực tế là Kênh Istanbul không thuộc Công ước Montreux, theo đó eo biển Bosphorus và Dardanelles là khu vực quốc tế về hàng hải dân sự tự do - Thổ Nhĩ Kỳ không có quyền cấm di chuyển của một số tàu trên đó. 

Mặt khác, Kênh đào Istanbul sẽ trở thành một đối tượng tài sản của nhà nước với quyền tài phán thích hợp và tất cả các quyền lợi tiếp theo - Ankara sẽ kiểm soát hoàn toàn bất kỳ hoạt động di chuyển nào từ Biển Đen đến Biển Marmara và ngược lại.

Theo đó, con đường này sẽ trở thành đòn bẩy hiệu quả hơn gấp nhiều lần so với eo biển Bosphorus - Thổ Nhĩ Kỳ sẽ có mọi quyền để ngăn chặn sự di chuyển của tàu thuyền các quốc gia có bất đồng chính trị với họ.

Một yếu tố quan trọng khác - và tất nhiên hữu ích cho Thổ Nhĩ Kỳ - sẽ là con đường được trả phí qua Kênh đào Istanbul. Hiện tại, vận tải biển ở eo biển Bosphorus chỉ phải chịu các khoản thuế nhỏ (theo các điều khoản của Công ước Montreux).

Do đó Ankara sẽ không chỉ thanh toán cho chính dự án cơ sở hạ tầng, nhưng họ cũng sẽ có cơ hội sở hữu một nguồn vốn thụ động trong dài hạn. Xét vào thời điểm hiện tại, Bosphorus đang hoạt động trên bờ vực tiệm cận công suất tối đa, nhu cầu với Kênh Istanbul sẽ rất lớn ngay cả khi phải trả tiền.

Ukraine cũng đặc biệt quan tâm vấn đề này, theo "Chiến lược Hải quân 2035", các cảng còn lại dưới sự kiểm soát của Kiev nên được hiện đại hóa và nâng cao năng lực.

Nếu chúng ta thêm vào thực tế này là sự mở rộng ảnh hưởng kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ trong không gian hậu Xô Viết và thực tế Thổ Nhĩ Kỳ được gọi là một trong những đồng minh quan trọng của Kiev trong khu vực, thì Ukraine không chỉ có thể trở thành thị trường bán hàng mà còn là một trung tâm hậu cần cho Ankara ở Đông Âu.

Tất nhiên tính khả thi về kinh tế của việc phát triển cơ sở hạ tầng giao thông ở quy mô này không thể bị loại bỏ - theo ước tính, việc xây dựng chỉ một con kênh (không tính việc xây dựng hai thành phố và một cảng mới, nằm trong dự án) sẽ cung cấp ít nhất 5.000 việc làm - điều này chắc chắn là cực kỳ quan trọng trong bối cảnh suy thoái kinh tế toàn cầu do Covid-19 gây ra.

Bên cạnh đó, việc triển khai dự án này là cơ hội tuyệt vời để chứng tỏ năng lực và uy tín của nhà nước, điều cực kỳ quan trọng đối với Ankara - quốc gia đang nhanh chóng hình thành một liên minh từ các quốc gia Hồi giáo khác.

Khía cạnh quân sự của việc xây dựng Kênh đào Istanbul, như đã đề cập ở trên, các tàu của khối NATO đi qua kênh Istanbul vẫn yêu cầu phải thoát khỏi các điều kiện của Công ước Montreux, bởi vì bất kỳ tàu quân sự nào vẫn sẽ bị buộc đi qua Dardanelles, nơi thuộc thẩm quyền của một hiệp ước quốc tế.

Tuy nhiên không chắc các nước NATO có nhu cầu cấp bách về điều này: trong điều kiện của các hoạt động quân sự ở Biển Đen, vùng nước này nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của các loại tên lửa triển khai từ trên bờ, trên không, trên và dưới mặt nước.

Do đó, mối đe dọa thực sự đối với việc xây dựng Kênh đào Istanbul là việc Ankara tăng cường ảnh hưởng chính trị trong khu vực, cũng như việc Thổ Nhĩ Kỳ tăng cường mở rộng kinh tế trong không gian hậu Xô Viết.

Tùng Dương

Thứ Hai, 12/04/2021 13:49

Sự Kiện