Hậu ‘Chiến tranh Nagorno-Karabakh 2020’: Iran lo hở sườn Nam Caucasus

(Quan hệ quốc tế) - Sau Chiến tranh Nagorno-Karabakh 2020, Iran phải đối mặt với sự cạnh tranh địa-chính trị gay gắt với Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Israel ở khu vực Kavkaz.

Iran bị gạt sang bên lề cuộc chiến Nagorno-Karabakh

Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ hai (còn được gọi là Chiến tranh Karabakh 2020) đã thay đổi cục diện địa chính trị ở Nam Caucasus. Giới chuyên gia và truyền thông đã bình luận nhiều về lợi ích của Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, còn thực tế là vị thế của Iran đang giảm dần, ít được chú ý hơn.

Mặc dù không tham gia vào các hoạt động quân sự, nhưng giới chức lãnh đạo Tehran đã chứng kiến ​​sự suy giảm mạnh về ảnh hưởng địa-chính trị của Iran trong khu vực Nam Caucasus (Nam Kavkaz, tiếng Anh là South Caucasus, còn gọi là Transcaucasus), do hậu quả của cuộc chiến này.

Kết thúc cuộc chiến Nagorno-Karabakh cũng báo hiệu một số xu hướng tích cực cho Tehran. Phương Tây đã thất bại trong việc đưa ra một chính sách đối ngoại đa dạng đối với khu vực, cho phép thích ứng với những hoàn cảnh đang thay đổi trên thực tế.

Sự rút lui chính trị của phương Tây khỏi khu vực phù hợp với tầm nhìn của Iran, nhưng nó cũng thúc đẩy Thổ Nhĩ Kỳ và Nga lấp đầy khoảng trống không tương ứng với lợi ích của Iran.

Trên thực tế, đề xuất gần đây của Ankara về việc thành lập một hiệp ước sáu quốc gia liên quan đến các quốc gia Nam Caucasus cùng với Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran là một dấu hiệu cho thấy xu hướng địa-chính trị đang thay đổi sẽ làm phân tán lợi thế của Tehran.

Trên thực tế, Iran có thể làm được rất ít để ngăn chặn sự gia tăng ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ.

Để kìm hãm ảnh hưởng của Ankara, Moscow (có vị trí thế lớn hơn Ankara một chút) và Tehran phải đảm bảo Azerbaijan được tưởng thưởng vì thành công quân sự của họ với việc giành lại lãnh thổ đã mất. Điều này có thể giải thích sự thay đổi trong ngôn từ của Iran trong và sau cuộc chiến.

Trong thời gian diễn ra chiến tranh, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Seyed Abbas Araghchi, phụ trách các vấn đề chính trị, đã đi thăm Baku, Moscow, Yerevan và Ankara để giúp kết thúc chiến tranh.

Hau ‘Chien tranh Nagorno-Karabakh 2020’: Iran lo ho suon Nam Caucasus
Iran đang cần thay đổi chiến lược địa-chính trị ở khu vực Nam Caucasus

Trong sáu tuần, Tehran đã cử bốn đại diện chính thức của Lãnh đạo tối cao sang thăm và nhấn mạnh rằng “Nagorno-Karabakh là một phần của Azerbaijan” và Baku có mọi quyền theo luật Hồi giáo để tìm cách giải phóng lãnh thổ bị chiếm đóng.

Vào ngày 3 tháng 11, Lãnh tụ tối cao của Iran Ayatollah Ali Khamenei nói rằng, "các vùng đất Azerbaijan bị Armenia chiếm đóng nên được giải phóng và trả lại cho Azerbaijan". Vào ngày 4 tháng 11, Đại giáo chủ Khamenei nhấn mạnh sự ủng hộ của Iran đối với kế hoạch hòa bình của Araghchi.

Tuy nhiên, kế hoạch này không đạt được kết quả nào. Cả hai phe tham chiến lẫn Thổ Nhĩ Kỳ và Nga đều không bày tỏ sự quan tâm đến kế hoạch này và cuối cùng, Nga đã trở thành “kép chính”, Thổ Nhĩ Kỳ là “kép phụ” trong kế hoạch hòa bình giữa Azerbaijan và Armenia, còn Iran bị gạt sang bên lề cuộc chiến Nagorno-Karabakh.

Những nguy cơ đối với Iran

Cạnh tranh ảnh hưởng lớn từ Nga-Thổ Nhĩ Kỳ

Sau Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ hai, Iran hiện đang đối mặt với ảnh hưởng ngày càng tăng của Thổ Nhĩ Kỳ ở phía bắc biên giới của mình.

Ankara đã thiết lập được một hành lang xuyên qua lãnh thổ Armenia, có khả năng tự định vị lực lượng ở khu vực Caspian. Đây sẽ là một thách thức lớn đối với Iran, quốc gia (cùng với Nga) đã coi vùng biển kín này nằm trong phạm vi ảnh hưởng của mình.

Bất chấp những mối quan hệ rắc rối, Azerbaijan đã đóng vai trò như một quốc gia trung chuyển cho hành lang vận tải Bắc-Nam của Iran, kéo dài từ Vịnh Ba Tư đến Biển Baltic. Ảnh hưởng kinh tế gia tăng của Thổ Nhĩ Kỳ, chưa nói đến sự gia tăng ảnh hưởng quân sự, sẽ hạn chế khả năng của Tehran trong việc xây dựng quan hệ chặt chẽ hơn với Baku.

Tình thế tiến thoái lưỡng nan của Iran cũng trở nên phức tạp bởi lợi ích của nước này trong việc duy trì mối quan hệ song phương tốt đẹp với Thổ Nhĩ Kỳ. Mối quan hệ của Ankara với Tehran rất phức tạp và được đánh dấu bằng những giai đoạn hợp tác xen lẫn xung đột về vấn đề người Kurd và ở Syria.

Hau ‘Chien tranh Nagorno-Karabakh 2020’: Iran lo ho suon Nam Caucasus
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Iran Seyed Abbas Araghchi trình bày kế hoạch hòa bình của Iran cho Nagorno Karabakh với Thủ tướng Armenia

Chiến tranh cũng phá vỡ trạng thái cân bằng mà Tehran đã cố gắng duy trì kể từ những năm 1990.

Sự lo lắng về một Azerbaijan mạnh mẽ và một Armenia suy yếu đã là trọng tâm trong tầm nhìn địa-chính trị của Iran trong suốt mấy thập kỷ qua, nhưng cán cân quyền lực hiện tại không còn có thể lay chuyển được nữa, bởi vì bối cảnh địa chính trị ở Nam Caucasus không còn như ở thời điểm ngừng bắn năm 1994 (Chiến tranh Nagorno-Karabakh lần thứ nhất).

Sự tham gia quân sự và kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ ở Azerbaijan đã làm lệch sự cân bằng. Sức mạnh kinh tế của Azerbaijan, được thúc đẩy bởi doanh thu từ dầu và khí đốt, cũng góp phần vào những thay đổi. Hiện trạng xung quanh Nagorno-Karabakh không thể duy trì được như cũ. Câu hỏi đặt ra cho Iran là có thể làm gì để đảm bảo vị thế của mình.

Ngoài yếu tố Thổ Nhĩ Kỳ, còn có yếu tố Nga. Khoảng 2.000 lính gìn giữ hòa bình của Nga hiện đang đóng quân ở Nagorno-Karabakh. Sự hiện diện của họ cách biên giới Iran khoảng 100km là một nguồn căng thẳng khác đối với Tehran, quốc gia này sẽ phải dành thời gian, nguồn lực và thậm chí có thể là cả quân đội để thích nghi với thực tế địa-chính trị mới.

Bàn tay của Mỹ-Israel và tư tưởng dân tộc chủ nghĩa

Một nỗi lo lớn hơn đối với Tehran là sự gia tăng ảnh hưởng của Israel - thậm chí có thể là sự hiện diện bí mật của Israel ở Azerbaijan, như một số nguồn tin phương Tây đã tuyên bố.

Cuộc chiến Nagorno-Karabakh cho thấy Baku phụ thuộc vào công nghệ của Israel như thế nào. Theo nhiều cách, sự hỗ trợ này rất quan trọng đối với chiến thắng của nó.

Mối quan hệ Azerbaijan-Israel đã tiến triển đến mức xuất hiện các báo cáo về việc Baku cố gắng làm trung gian hòa giải căng thẳng giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Israel. Baku và Tel Avip cũng chia sẻ lợi ích năng lượng và mối quan tâm chung của họ về Iran là một động lực mạnh mẽ.

Hau ‘Chien tranh Nagorno-Karabakh 2020’: Iran lo ho suon Nam Caucasus
Lực lượng gìn giữ hòa bình Nga tuần tra ở khu vực tranh chấp Nagorno-Karabakh, ngày 14 tháng 11 năm 2020

Nhưng không chắc chắn là Azerbaijan sẽ công khai thách thức lợi ích của Iran. Baku cần phải có một chính sách ngoại giao khôn ngoan để điều chỉnh vị thế của mình giữa các lợi ích của Thổ Nhĩ Kỳ, Israel và Iran.

Một vấn đề tiềm ẩn lớn hơn nhiều đối với Iran là Azerbaijan có thể được sử dụng như một điểm xuất phát để các cường quốc nước ngoài nhắm ảnh hưởng vào miền bắc Iran. Ngoài Thổ Nhĩ Kỳ, mối quan hệ của Azerbaijan với Mỹ là mối quan tâm của Iran kể từ trước cuộc chiến năm 2020.

Mặc dù Washington thường chỉ trích Baku nhưng lợi ích của hai nước hội tụ ở một số vấn đề.

Hai nước làm việc cùng nhau để thúc đẩy an ninh năng lượng châu Âu, mở rộng thương mại và đầu tư, đồng thời chống lại chủ nghĩa khủng bố và các mối đe dọa xuyên quốc gia. Lính đánh thuê từ công ty Blackwater của Mỹ (nay gọi là Academi) đã huấn luyện lính thủy đánh bộ của Azerbaijan và Mỹ cũng cung cấp tàu cho hải quân Azerbaijan.

Hiện vẫn chưa rõ chiến thắng của Azerbaijan sẽ có ý nghĩa gì đối với thiểu số Azerbaijan của Iran nhưng “các biến chứng” đối với Tehran có thể xảy ra khi những người Azerbaijan - dân tộc thiểu số sống ở Iran - có thể bị kích động bởi khát vọng dân tộc của chính họ.

Tình hình sắc tộc có vấn đề đã bộc lộ trong chuyến thăm gần đây của Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan tới Baku, khiến Tehran cáo buộc Ankara cố tình can thiệp vào công việc nội bộ của Iran.

(Thực tế, mối đe dọa tiềm tàng của những rắc rối sắc tộc đôi khi được các nhà phân tích phóng đại quá mức. Tâm lý dân tộc chủ nghĩa Thổ Nhĩ Kỳ/dân tộc chủ nghĩa Azerbaijan trong những người Azerbaijan ở Iran đã được chính quyền Tehran giải quyết một cách hiệu quả trong những năm qua).

Hau ‘Chien tranh Nagorno-Karabakh 2020’: Iran lo ho suon Nam Caucasus
Sự hiện diện của Thổ Nhĩ Kỳ sẽ làm suy giảm ảnh hưởng của Iran đối với Azerbaijan

Nam Caucasus trở thành trọng điểm địa-chính trị mới của Iran

Các chính sách của Iran đối với Nam Caucasus dựa nhiều hơn vào lợi ích địa-chính trị hơn là dựa trên các nguyên tắc ý thức hệ và luận thuyết xuyên suốt các chính sách của giới lãnh đạo Iran đối với hầu hết Trung Đông.

Đôi khi, chủ nghĩa thực dụng thực dụng được trộn lẫn với các yếu tố tư tưởng, kinh nghiệm lịch sử và tính toán cân bằng quyền lực, nhưng nhìn chung, điều này khiến Nam Caucasus ít quan trọng hơn trong tính toán của Iran, so với các khu vực căng thẳng địa-chính trị khác.

Iran đang phải đối mặt với một cục diện địa-chính trị mới và khác biệt ở Nam Caucasus. Tehran đã bị gạt ra khỏi quá trình đàm phán và đang chứng kiến ​​sự phá vỡ cán cân quyền lực, trong đó Azerbaijan mạnh hơn nhiều và Armenia yếu hơn nhiều. Còn Nga và Thổ Nhĩ Kỳ đã cố gắng thúc đẩy các lợi ích chính trị, quân sự của họ ở khu vực này.

Điều này có thể đồng nghĩa với việc Nam Caucasus trong chính sách đối ngoại của Iran được nâng dần lên gần như ngang bằng với các khu vực trọng yếu khác, chẳng hạn như Trung Đông và Iran hiện phải thay đổi tính toán truyền thống của mình đối với khu vực này.

Thế nhưng, sẽ cần một nguồn lực lớn nếu Iran muốn ngăn chặn sự suy giảm vị thế của mình và cạnh tranh với sức mạnh của Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và các cường quốc hạng hai như Israel.

Ngay cả nếu Tehran tập trung tất cả ý chí và sức mạnh của mình, triển vọng này cũng không mấy khả quan, vì trong những năm qua, mọi nỗ lực của Cộng hòa Hồi giáo nhằm khẳng định quyền lực mềm và kinh tế ở Nam Kavkaz thường khiến ba quốc gia trong khu vực này (gồm: Gruzia - bao gồm cả khu vực Abkhazia và Nam Ossetia có tranh chấp; Armenia, Azerbaijan - gồm cả Nagorno-Karabakh có tranh chấp) xa lánh.

Thiên Nam

Thứ Ba, 09/02/2021 07:32

Sự Kiện