Nga có thực sự cần làn sóng tư nhân hóa mới?

(Tài chính) - Nga đang tăng trưởng với tốc độ mơ ước bằng nguồn nội lực mạnh mẽ và dư địa chính sách rộng mở, tư nhân hóa hàng loạt chưa phải là lựa chọn...

Chủ tịch Phòng Kiểm toán Nga đề xuất chương trình tư nhân hóa mới

Trong bài viết trên Tạp chí Kompaniya, số ra ngày 6/9, Chủ tịch Phòng Kiểm toán nhà nước Nga Alexey Kudrin cho rằng vai trò ngày một lớn của khu vực công là dấu hiệu đáng lo ngại của Nga, khi thế giới đang phục hồi sau gián đoạn bởi Covid-19.

Theo ông Kudrin, nhà nước Nga kiểm soát từ sản xuất thiết bị nông nghiệp đến đầu đạn hạt nhân. Tuy nhiên, giờ đây, khi đang đối mặt với sự suy thoái kinh tế toàn cầu, đã đến lúc kinh tế Nga phải có một sự thay đổi lớn.

Cựu Bộ trưởng Tài chính Nga đã viết: “Vào năm 2020, do đại dịch, GDP toàn cầu đã suy giảm 4,3%, so với mức giảm chỉ 1,7% trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2009, mà đã tàn phá nền kinh tế Nga".

Tuy nhiên, ông Kudrin cũng thừa nhận, kinh tế của Nga đã chống chọi với tác động tiêu cực từ coronavirus tốt hơn so với các quốc gia như Mỹ, Đức, Pháp và Anh. Cụ thể là quy mô ​​nền kinh tế Nga bị suy giảm nhỏ hơn so với các nước phát triển.

Nga co thuc su can lan song tu nhan hoa moi?
Gần đây, cựu Bộ trưởng Tài chính Nga có vẻ rất suốt ruột trước hiệu quả từ mô hình và cơ chế hoạt động của nền kinh tế Nga

Cựu Phó Thủ tướng Nga lập luận rằng, nguyên nhân chính dẫn tới thực tế đó là nhờ “tỷ trọng doanh nghiệp nhỏ và khu vực dịch vụ ở Nga chiếm tỷ trọng nhỏ hơn so với các nước khác, sở hữu nhà nước trong kinh tế Nga cao hơn các nền kinh tế khác”.

Nhưng theo cựu Phó Chủ tịch Hội đồng Kinh tế của tổng thống Nga, giờ đây sở hữu nhà nước chiếm tỷ trọng lớn bắt đầu kìm hãm tăng trưởng, do khu vực công thường “kém linh hoạt hơn về mặt quản lý” và “phụ thuộc nhiều vào bộ máy quan liêu”.

"Chính điều đó ảnh hưởng tiêu cực đến tốc độ ra quyết định cũng như việc xây dựng mục tiêu đột phá nhằm thay đổi hướng phát triển của hệ thống doanh nghiệp", cựu Bộ trưởng Tài chính Nga luận giải.

Để chứng minh cho lập luận của mình, ông Kudrin đã đưa ra dẫn chứng về lợi nhuận của các công ty đại chúng Nga. Chỉ 4/10 doanh nghiệp lớn nhất Nga là thuộc sở hữu tư nhân và 97% tổng số tiền thu thuế đến từ chỉ 20 doanh nghiệp lớn nhất Nga.

“Lý do chính là khả năng quản trị yếu kém. Tình hình đó có thể được cải thiện bằng cách thực hiện tư nhân hóa, điều này sẽ mang lại cho các doanh nghiệp những chủ sở hữu hiệu quả.

Không thể phủ nhận lợi ích của tư nhân hóa, đặc biệt là hiện nay nhà nước cần thêm vốn cho các sáng kiến ​​chiến lược mới. Khi tăng nguồn thu mà không cần tăng thuế thì chỉ đơn giản là bán một phần cổ phần thuộc sở hữu nhà nước một cách có hệ thống”.

Tư nhân hóa - vết thương khó lành của nước Nga

Trong suốt những năm 1990, dưới thời chính quyền Tổng thống Boris Yeltsin, chính phủ Nga đã tiến hành tư nhân hóa hàng loạt doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực cơ sở hạ tầng và công nghiệp thuộc sở hữu nhà nước, sau khi Liên Xô sụp đổ.

Đây được coi là sáng kiến phục vụ cho chiến lược hiện đại hóa nền kinh tế Nga, giải cứu nền kinh tế Nga khỏi sụp đổ. Song chương trình kinh tế lớn ấy đã không thể đạt được mục đích, ngược lại còn gây ra hậu quả khủng khiếp cho nước Nga.

Rất nhiều tài sản có giá trị đã được giới đầu tư - cả trong nước và quốc tế, dựa vào các quan hệ chính trị - mua lại với giá rẻ mạt, chỉ bằng một phần rất nhỏ giá trị thực tế của tài sản.

Nga co thuc su can lan song tu nhan hoa moi?
Chương trình tư nhân hóa của chính quyền Tổng thống Yeltsin đã tạo ra một lớp tài phiệt mới ở Nga từ những tài sản của nhà nước Nga bị đánh cắp

Hậu quả không những đất nước Nga bị đánh cắp những tài sản có giá trị khổng lồ, mà còn hình thành giới tài phiệt Nga, làm lũng đoạn cả thể chế kinh tế lẫn thể chế chính trị của nước Nga trong nhiều năm liền.

Một trong những vụ việc gây hậu quả nghiêm trọng nhất trong quá trình tư nhân hóa của chính quyền Tổng thống Yeltin đối với nước Nga, là thương vụ thay đổi quyền sở hữu chủ của đế chế dầu khí Yukos - nhà sản xuất dầu lớn nhất Liên bang Nga.

Doanh nhân trẻ Mikhail Khodorkovsky mua lại doanh nghiệp nhà nước này với giá chỉ 170 triệu USD, trong khi giá trị thực của doang nghiệp ước tính vào khoảng 5 tỷ USD. Giới chuyên gia tài chính gọi đây là “vụ lừa đảo của thế kỷ 20”.

Đáng nói là, ngoài việc trong thời gian ngắn đã nắm số lượng tài sản dầu khí cực lớn ở Siberia nhờ chương trình tư nhân hóa của chính quyền Tổng thống Yeltsin, Yukos của Khodorkovsky còn trốn thuế của nhà nước với khoản thuế cực lớn.

Vào năm 2003, chính quyền Nga dưới thời Tổng thống Putin đã buộc tội Yukos nợ 27 tỷ USD tiền thuế. Mikhail Khodorkovsky, ông chủ Yukos, người giàu nhất nước Nga khi đó, đã bị bắt và phải ngồi tù.

Năm 2005 khi còn trong tù, Khodorkovsky đã nhượng lại các cổ phần của mình cho các cổ đông khác, với mục đích bảo toàn Yukos. Có 5 cổ đông chủ chốt đã tập hợp lại và thành lập Công ty Group Menatep Limited (GML).

GML đã kiện chính quyền Nga ra Tòa án Trọng tài Thường trực The Hague với lập luận rằng chính quyền Nga hành xử với Yukos  - cả Mikhail Khodorkovsky - là trái luật. Moscow bị cáo buộc hành động chỉ vì quyền lợi của Tập đoàn quốc doanh Rosneft.

Những tranh chấp pháp lý liên quan đến Yukos hiện vẫn còn tiếp tục, mà theo phán quyết mới nhất của Tòa án Trọng tài Thường trực The Hague, Nga bị buộc phải bồi thiệt hại thường trị giá 5 tỷ USD cho Yukos Capital - công ty con của Yukos.

Ngoài vụ việc liên quan đến Yukos Capital, Nga còn liên quan đến tranh chấp pháp lý trong vụ cổ đông cũ của Yukos yêu cầu khoản tiền bồi thường thiệt hại và tiền lãi lên đến 57 tỷ USD. Vụ việc cũng đã kéo dài hơn một thập kỷ.

Rõ ràng, chương trình tư nhân hóa dưới thời chính quyền Tổng thống Yeltsin là vết thương khó lành đối với nước Nga, dù chính quyền Tổng thống Putin đã cố gắng để chữa lành vết thương, nhằm lấy lại cho nước Nga những gì đã bị cướp mất.

Nga co thuc su can lan song tu nhan hoa moi?
Tổng thống Putin quyết lấy lại cho nước Nga những gì đã mất dưới thời Yeltsin, trong đó có hậu quả từ chương trị tư nhân hóa

Thực ra, năm 2016, khi giá dầu chạm đáy và hậu quả của cú sốc tài chính, kế hoạch tư nhân hóa một số doanh nghiệp nhà nước đã được chính phủ Nga phê duyệt. Tổng thống Putin yêu cầu phải minh bạch, bán theo giá thực tế và không phải chiết khấu.

Theo kế hoạch của chính phú Nga, nhà nước sẽ rút vốn khỏi Rosnano, Rostelecom, Rosspirtprom, United Grain Company, sân bay quốc tế Sheremetyevo, giảm tỷ trọng sở hữu tại Alrosa, Aeroflot, Đường sắt Nga, RusHydro, Transneft và VTB.

Bộ trưởng Tài chính Anton Siluanov khi đó cho biết chính phủ cũng tiến hành tư nhân hóa Rosneft và Bashneft, nhằm tìm nguồn tái chính trang trải các chi phí bổ sung của Quỹ Dự trữ, giảm thiểu hậu quả từ cú sốc tài chính và bù vào nguồn thu từ dầu khí.

Đến nay kế hoạch tư nhân hóa của chính phủ Nga vẫn diễn ra, nhưng không rầm rộ. Rất nhiều doanh nghiệp nhà nước Nga có cổ đông chiến lược nước ngoài, song các tài sản được tư nhân hóa vẫn nằm trong quyền tài phán của Nga.

Tư nhân hóa vì tỷ suất lợi nhuận chứ không phải thay đổi sỡ hữu chủ

Theo kinh tế học và khuyến cáo từ Ngân hàng Thế giới, tư nhân hóa chỉ là một trong những giải pháp nâng cao tỷ suất lợi nhuận cho doanh nghiệp nhà nước, chứ không phải là giải pháp duy nhất cứu doanh nghiệp nhà nước bằng thay đổi sở hữu chủ.

Như vậy, khi thực hiện tư nhân hóa thì tiến hành thay đổi phương pháp quản trị và cơ chế vận hành doanh nghiệp quan trọng hơn chuyển đổi sở hữu chủ. Thậm chí, khi đạt tỷ suất lợi nhuận tối ưu thì việc chuyển đổi sở hữu có thể tạm dừng lại.

Theo các báo cáo của Ngân hàng Thế giới, rất nhiều doanh nghiệp nhà nước ở nhiều quốc gia được thực hiện tư nhân hóa nhưng không tiến hành giai đoạn chuyển đổi sở hữu chủ, vì biện pháp ở các giai đoạn trước đảm bảo gia tăng tỷ suất lợi nhuận.

Mục đích là tỷ suất lợi nhuận thì tư nhân hóa không cần phải tiến hành vội vã và đồng loạt, vì điều đó có thể gây hiệu ứng bất lợi cho hoạt động doanh nghiệp khi áp dụng các biện pháp đổi mới doanh nghiệp trước khi chuyển đổi sở hữu chủ.

Bởi khi doanh nghiệp hoạt động yếu kém hay có bảng cân đối tài sản xấu, tiến hành tư nhân hóa vội vã và đồng loạt sẽ tạo áp lực đối với các biện pháp đổi mới doanh nghiệp, đồng thời "bi thảm hóa" thực trạng doanh nghiệp.

Lúc đó giá trị doanh nghiệp được định giá chắc chắn sẽ thấp hơn giá trị thực, giá trị vô hình của doanh nghiệp sẽ không được định giá. Đây là cơ hội cho những nhà đầu cơ hơn là cho những nhà đầu tư chân chính. Tài sản nhà nước bị mất là đương nhiên.

Chương trình tư nhân hóa dưới thời chính quyền Tổng thống Yelstin xem thay đổi sở hữu chủ là mục đích chính nên đã diễn ra đồng loạt. Kết quả là quá nhiều tài sản của nhà nước Nga bị định giá chỉ bằng một vài phần trăm giá trị thực.

Nga co thuc su can lan song tu nhan hoa moi?
Putineconomy đang trở thành một định dạng tiêu biểu cho kinh tế thế giới thời đa cực  

Theo như đề xuất của Chủ tịch Phòng Kiểm toán nhà nước Nga Alexey Kudrin, mục đích của chương trình tư nhân hóa mới ở Nga vẫn là thay đổi sở hữu chủ trước, sau đó mới là thay đổi phương pháp quản trị và cơ chế vận hành doanh nghiệp.

Chính vì vậy, tư nhân hóa sẽ trở thành một làn sóng trong chuyển động của nền kinh tế Nga. Chưa cần xem xét đề án và đánh giá hiệu quả của đề xuất, có thể nhận định rằng nếu diễn ra làn sóng tư nhân hóa mới, nước Nga sẽ lại mất nhiều tài sản giá trị.

Trong bối cảnh hiện nay, khi kinh tế Nga đang có sự phục hồi nhanh chóng với tốc độ tăng trưởng mơ ước dựa trên nguồn nội lực mạnh mẽ và dư địa cho hoạch định chính sách rộng mở, tư nhân hóa hàng loạt chưa phải là lựa chọn cần thiết lúc này.

Theo giới phân tích, việc làm thiết thực lúc này với đội ngũ tư vấn chính sách ở Nga, trong đó có ông Kudrin, là đề xuất giải pháp làm sao thu hồi hàng trăm tỷ USD của nước Nga đang nằm trong các trương mục nước ngoài, trong đó có tài sản bị mất bởi chương trình tư nhân hóa của chính quyền Yeltsin.

Ngọc Việt

Thứ Năm, 09/09/2021 07:30

Sự Kiện