Năng lượng tái tạo dồi dào, sao vẫn phát triển điện than?

(Khoa học) - Theo TS Ngô Đức Lâm, để đảm bảo an ninh năng lượng, phải phát triển hợp lý, cân đối hài hòa các dạng năng lượng.

Nhiệt điện than vẫn phát triển nhiều

Bộ Công thương đang lấy ý kiến góp ý dự thảo Đề án Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn tới năm 2045 (Quy hoạch Điện VIII).

Quan tâm đến bản quy hoạch này, chuyên gia năng lượng độc lập - TS Ngô Đức Lâm (Liên minh Năng lượng Việt Nam) đánh giá, cá nhân ông chưa bao giờ thấy một quy hoạch tiến bộ như thế.

Theo đó, các quy hoạch trước chỉ chú ý đến phát triển kinh tế, an ninh, cung cấp đủ năng lượng cho phát triển kinh tế, nhưng Quy hoạch Điện VIII chú ý đến nhiều mặt: phát triển kinh tế, bảo đảm cung cấp đủ điện, chú ý các chính sách phát triển năng lượng mới và tái tạo như Nghị quyết 55 của Bộ Chính trị, chiến lược phát triển năng lượng tái tạo đến 2050.

"Quy hoạch tổng thể kỳ này đã bám sát các định hướng, chính sách về năng lượng với các chỉ tiêu định hướng trung và dài hạn của Đảng và nhà nước. Chẳng hạn,  tổng công suất nguồn năng lượng tái tạo biến đổi (gió và mặt trời) sẽ đạt 28% năm 2030.

Con số này cho thấy công suất nhiệt điện than phát triển từ mấy chục năm cộng lại cũng chỉ bằng năng lượng tái tạo biến đổi (gió, mặt trời) phát triển trong 10 năm. Đặc biệt, định hướng tới năm 2045, tổng công suất của nguồn năng lượng tái tạo biến đổi sẽ đạt 42%, gần như là xương sống của nền năng lượng Việt Nam. Đây là điều chưa từng có", TS Ngô Đức Lâm nhận xét và lưu ý, điều quan trọng là khi phát triển, phải chú ý hợp lý, cân đối hài hòa các dạng năng lượng.

Nang luong tai tao doi dao, sao van phat trien dien than?
Điện mặt trời phát triển nóng tại Việt Nam trong thời gian qua

Đối với nhiệt điện than, theo dõi dự thảo Quy hoạch Điện VIII, vị chuyên gia nhận ra rằng, nhiệt điện than, xương sống của nền kinh tế Việt Nam 50 năm qua, đến đây đã phải nhường cho năng lượng khác, đó là năng lượng tái tạo và năng lượng khí. 

Dù vậy, theo ông Lâm, tuy Quy hoạch Điện VIII đã giảm tỷ trọng nhiệt điện than trong cơ cấu công suất từ 34% năm 2020 xuống 27% vào năm 2030 nhưng loại năng lượng này vẫn còn phát triển nhiều tới tận năm 2045. Các nhà máy nhiệt điện than vẫn tiếp tục được xây dựng, trong khi xác định các nhà máy nhiệt điện than mới phải sử dụng than nhập khẩu, do than trong nước không đủ cho các nhà máy điện trong tương lai.

Đây là điều TS Ngô Đức Lâm rất trăn trở, bởi trong khi tài nguyên năng lượng của Việt Nam rất lớn, năng lượng tái tạo chưa sử dụng hết, năng lượng khí dồi dào tại sao vẫn phát triển điện than nhiều như vậy?

Bởi vậy, ông kiến nghị, đối với những dự án nhiệt điện than đã vận hành từ trước đến nay bằng than ở trong nước thì cứ duy trì. Nhưng những nhà máy hết thời gian vận hành thì cho nghỉ và không xây dựng lại vì xây lại thì phần lớn các nhà máy lại nằm ở vùng đồng bằng, khu dân cư, và lúc đó không phải vấn đề kinh tế mà là vấn đề sức khỏe, bụi, ô nhiễm, trở thành gánh nặng của xã hội.

Đối với những dự án mới đang trong quá trình xây dựng thì vẫn phải làm, còn những dự án mới nằm trên giấy thì ông đề nghị nên dừng, nên nhập khí chứ không nhập than.

Đối với năng lượng khí, theo TS Lâm, đơn vị soạn thảo quy hoạch đã đánh giá nhưng chưa đầy đủ các nguồn năng lượng khí, chẳng hạn như mỏ dầu khí Kèn Bầu mới được phát hiện ở lô 114 (gần Quảng Trị).

Theo lý giải của đơn vị soạn thảo, tại thời điểm lập Quy hoạch Điện VIII chưa được rõ ràng về thành phần khí và khả năng khai thác theo từng năm của mỏ Kèn Bầu nên đề án chưa đưa vào tính toán. Việc quyết định khai thác sẽ được khẳng định sau khi có kết quả mũi khoan thứ 3 vào năm 2021, nên đề án sẽ xem xét tính toán riêng một phương án phát triển điện lực có sự xuất hiện của nguồn điện sử dụng khí mỏ Kèn Bầu.

"Tại kịch bản cơ sở không đưa các nguồn điện sử dụng khí Kèn Bầu vào cân đối. Nếu kết quả mũi khoan thứ 3 khả quan, chúng ta sẽ có được khoảng 4 GW - 6 GW nguồn điện khí Kèn Bầu, khi ấy, năng lượng khí sẽ trở thành xương sống của ngành năng lượng Việt Nam, cùng với năng lượng tái tạo", vị chuyên gia đánh giá.

Năng lượng tái tạo cũng có mặt trái

Đối với năng lượng tái tạo, TS Ngô Đức Lâm khẳng định, tiềm năng năng lượng tái tạo của Việt Nam rất lớn, đến giờ đã khẳng định được. Hiện đã có nhiều nhà đầu tư đăng ký đầu tư năng lượng tái tạo nhưng chưa đưa vào kế hoạch. Họ đang chờ chính sách của Nhà nước, nếu đổi mới chính sách hợp lý, thị trường điện lực phát triển thì Việt Nam hoàn toàn có khả năng trở thành nước xuất khẩu năng lượng.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng lưu ý, phát triển nhiều năng lượng tái tạo cũng có mặt trái của nó. Khi phát triển năng lượng tái tạo, vận hành hệ thống lưới điện thay đổi về mặt công nghệ rất nhiều. Ví dụ, phải xây dựng một số nhà máy mới để chuyên đáp ứng nhu cầu về điện khi các nhà máy điện gió, điện mặt trời vận hành không đều đặn.

Về ổn định của lưới điện, sự vận hành của hệ thống năng lượng tái tạo không ổn định bằng nhiệt điện than, nhiệt điện khí và thủy điện, khả năng sự cố mất điện sẽ xảy ra, mà như vậy thì không an toàn về lưới điện, ảnh hưởng đến an ninh năng lượng.

Do đó, ông Lâm cho rằng, vẫn phải có một tỷ lệ nhất định của nhiệt điện than, nhiệt điện khí thì mới bảo đảm vận hành an toàn được.

"Không phủ nhận sạch trơn vai trò của điện than. Ở châu Âu, các nước gần nhau, tạo thành lưới điện chung cho cả châu Âu, nước này mất điện thì nước khác có thể truyền ngay điện sang được, hệ số dự phòng an toàn rất cao. Trong khi đó, lưới điện ở Việt Nam chạy từ Bắc vào Nam dài đằng đẵng, có một hệ thống đường dây 500kV, nếu mất điện thì chuyển từ đâu sang? Do đó, phải tính vấn đề này, không thể chạy theo năng lượng tái tạo.

Để bảo đảm an ninh năng lượng thì phải sử dụng hợp lý và hài hòa các dạng năng lượng. Phải có tỷ lệ hợp lý giữa than, khí, năng lượng tái tạo... Việc này phải tính toán và ở mức bao nhiêu là do bài toán của an ninh năng lượng đặt ra", TS Ngô Đức Lâm nhấn mạnh.

Thủy điện tích năng và pin tích năng trong Quy hoạch Điện VIII

Dự thảo Quy hoạch Điện VIII đưa ra nhận định, với khả năng tích điện khi nguồn năng lượng tái tạo phát cao và phát điện vào nhưng giờ phụ tải cao điểm và công suất nguồn năng lượng tái tạo giảm thấp, cần xem xét phát triển các nguồn tích năng (thủy điện tích năng và pin tích năng). Ngoài ra, các nguồn điện có thông số huy động tổ máy có độ linh hoạt cao như động cơ đốt trong (ICE) và tua bin khí chu trình đơn (SCGT) sử dụng LNG cũng được xem xét phát triển với tỉ trọng phù hợp theo yêu cầu vận hành linh hoạt của hệ thống điện.

Dù vậy, dự thảo cũng lưu ý, cấu trúc thị trường hiện tại và khuôn khổ pháp lý hiện tại chưa hỗ trợ đầu tư xây dựng các nguồn linh hoạt như: Động cơ đốt trong sử dụng LNG (ICE), tua bin khí chu trình đơn, thủy điện tích năng, pin tích năng. Các dự án này hiện rất khó chứng minh hiệu quả đầu tư để có thể huy động vốn xây dựng. Do vậy, cần xây dựng cơ chế thị trường và cơ cấu thuế quan mới để khuyến khích việc
xây dựng các nguồn linh hoạt. Xem xét cơ chế hỗ trợ giá công suất cho các loại
hình nhà máy linh hoạt.

Đơn vị soạn thảo cũng lưu ý, do tính chất lưu trữ "bán điều tiết", các nguồn điện tích năng nên được sở hữu bởi một cơ quan riêng biệt, một "nhà điều hành hệ thống lưu trữ".

Theo TS Ngô Đức Lâm, pin tích năng chủ yếu sử dụng cho điện áp mái. Thời gian qua, điện mặt trời áp mái phát triển khá ồ ạt song chưa có pin tích năng để tích điện. Loại pin này thế giới đã nghiên cứu được và ông tin rằng, trong giai đoạn tới, chắc chắn Việt Nam sẽ phải đưa vào sử dụng khi điện mặt trời áp mái phát triển.

Tuy nhiên, để tích năng cho cả hệ thống thì không sử dụng loại pin này. Quy hoạch Điện VIII cũng đã đưa ra một số loại hình thay thế: như thủy điện tích năng, động cơ đốt trong, tua bin khí sử dụng LNG...

Cũng theo vị chuyên gia, dự thảo Quy hoạch Điện VIII có xem xét đến nhiên liệu khí hydro hóa lỏng (hydrogen) để tích trữ năng lượng thay cho thủy điện tích năng và pin tích năng Li-ion trong tương lai. Quy hoạch đánh giá đó là một xu thế thế giới, tương lai sẽ sử dụng. Tuy nhiên, loại nhiên liệu này vẫn đang được nghiên cứu, còn ở đây là quy hoạch những công nghệ đã được vận hành, và có vận hành an toàn thì mới đưa vào quy hoạch.

Thành Luân

Thứ Bảy, 06/03/2021 07:51

Sự Kiện