Miền Trung lũ chồng lũ: Cái giá việc làm nhiều thủy điện

(Tin tức thời sự) - Nếu cứ vì kinh tế mà phát triển thủy điện tràn lan, chỗ nào cũng làm thủy điện thì cái giá sẽ phải trả là rất đắt.

Mối nguy từ phá rừng làm thủy điện

Vừa thoát cơn đại dịch Covid-19, người miền Trung lại liên tiếp gánh chịu  hậu quả bão, lũ. Người dân đang oằn mình chống lũ, trong khi nhiều thủy điện tiếp tục ra thông báo xả lũ trong bối cảnh mưa lớn được dự báo còn kéo dài. 

Mien Trung lu chong lu: Cai gia viec lam nhieu thuy dien
Lượng lực quân đội nỗ lực thông đường vào cứu nạn tại thủy điện Rào Trăng 3. Ảnh: LĐO

PGS.TS Đào Trọng Tứ –Trưởng ban điều hành Mạng lưới sông ngòi Việt Nam (Trung tâm Phát triển bền vững tài nguyên nước và thích nghi biến đổi khí hậu) lo ngại, cơ chế chính sách luôn khuyến khích các nhà đầu tư, trong khi phát triển thủy điện giúp nhà đầu tư và cả địa phương đều thu về những khoản lợi ích rất lớn.

Vì điều này, có hiện tượng phát triển thủy điện tràn lan, phá vỡ quy hoạch, gây ra những mối hiểm họa khôn lường. Lo ngại trước thực tế trên, từ năm 2013, Quốc hội phải ra Nghị quyết đưa ra khỏi quy hoạch 424 dự án, tạm dừng có thời hạn 136 dự án, không xem xét đưa vào quy hoạch 172 vị trí tiềm năng, tiếp tục rà soát, đánh giá 158 dự án thủy điện. Tuy nhiên, trên thực tế, cho tới nay tình trạng phát triển thủy điện tại các tỉnh thành trên cả nước vẫn tiếp tục diễn ra.

Vị PGS nhấn mạnh, áp thấp nhiệt đới, lũ nhỏ và vừa nếu được kiểm soát tốt thậm chí còn mang lại những lợi ích rất lớn cho các tỉnh miền Trung. Trong bối cảnh các tỉnh miền Trung đang phải đối mặt với những nguy cơ thiếu nước, xâm nhập mặn, áp thấp nhiệt đới lại là nhân tố giúp miền Trung giải quyết tốt hiện trạng này.

Tuy nhiên, cùng với những lợi ích thì cũng là những rủi ro. Nếu trước đây khi chưa có nhiều thủy điện, mưa lũ, áp thấp nhiệt đới có thể gây mưa lớn, nước đổ về nhiều nhưng lưu lượng nước cũng được tỏa đi và thoát nước rất nhanh, không gây ra thiệt hại quá lớn.

Điều đáng ngại hiện nay chính là thực trạng phát triển quá nhiều thủy điện, phát triển thủy điện tràn lan...

"Thủy điện phát triển tới đâu tình trạng chặt phá rừng đi tới đó. Chặt phá rừng để làm thủy điện, chặt phá rừng xây hồ chứa, cách hành xử với sông, núi như vậy thì chắc chắn sông, núi sẽ phải trả lời.

Tôi đi khảo sát trên Lào Cai, Yên Bái nhìn tình trạng phát triển thủy điện trên sông Mã mà xót xa. Chỉ khoảng 100km mà có tới 5 thủy điện, cuộc sống của người dân vô cùng khốn khổ do phải chịu những tác động từ thủy điện gây ra.

Sự cố tại hai thủy điện Rào Trăng 3, Rào Trăng 4 buộc chúng ta phải suy nghĩ nghiêm túc hơn trong chiến lược phát triển thủy điện hiện nay", vị PGS phân tích.

Theo vị PGS, hạn chế, vướng mắc trong quá trình quản lý, điều hành, vận hành thủy điện suốt những năm qua chưa được khắc phục có nguyên nhân từ việc phát triển "nóng" về thủy điện. Thủy điện nhiều nhưng quản lý chưa tốt. Điển hình là quy trình xả lũ, một trong những vấn đề bất cập năm nào cũng được nhắc tới, mùa mưa lũ nào cũng gây ra những bức xúc nhưng tới nay vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Quy trình đúng nhưng vận hành chưa linh hoạt

Từ quan sát thực tế, PGS Đào Trọng Tứ chỉ ra hai vấn đề, một là chức năng của hồ thủy điện là tích nước bảo đảm nhu cầu sản xuất điện cho thủy điện. Do đó, hồ chứa sẽ tích nước đến khi đầy thì phải xả.

Thứ hai, việc xả nước tại các hồ thủy điện đều tuân theo quy trình vận hành liên hồ chứa, trong đó, quy trình vận hành sẽ phụ thuộc vào các dự báo của ngành khí tượng thủy văn cũng như các biện pháp cảnh báo chuyên dụng về khí tượng thủy văn. Nếu dựa trên quy trình này, thủy điện xả nước không hề sai. Xả nước cứu đập là yêu cầu bắt buộc không thể khác của các thủy điện.

Tuy nhiên, quy định là như vậy còn khi vận hành phải tùy thuộc vào điều kiện thực tế cũng như sự linh hoạt của các cơ quan quản lý để có sự điều tiết cho phù hợp. Đây chính là điểm yếu trong quy trình vận hành tại hầu hết các thủy điện và cũng được cho là nguyên nhân khiến tình trạng lũ lụt vốn đã nghiêm trọng càng trở lên nghiêm trọng hơn.

"Tôi lấy ví dụ, trước khi được cảnh báo có lũ, hồ thủy điện phải chủ động xả nước trước để dành dung tích đón lũ về. Khi đó, thủy điện sẽ phát huy được chức năng cắt, giảm lũ cho hạ du, không gây dòng chảy đột biến, bất thường với lưu lượng xả chủ động, có kiểm soát.

Thế nhưng, nhiều hồ chưa không vận hành theo quy trình này mà ngược lại, vì lo ngại thiếu nước, không bảo đảm cho hoạt động thủy điện mà nhiều hồ chứa vẫn tích nước vào mùa lũ, đến khi lũ về quá lớn, hồ chứa không còn dung tích mới đột ngột xả nước để cứu đập.

Chính thời điểm xả và cách vận hành quy trình xả lũ của các thủy điện còn bị động, chưa linh hoạt là nguyên nhân gây ra những tác động nghiêm trọng cho khu vực hạ du.

Điều này hoàn toàn dễ hiểu, do thủy  thế của các thủy điện ở trên cao, khi các hồ chứa tích đầy nước thì không khác gì như những quả "bom nước" treo trên cao được xả xuống đột ngột kết hợp với mưa kéo dài gây lũ lụt nghiêm trọng hơn", vị PGS chỉ rõ.

Trả lời cho câu hỏi phải vận hành quy trình xả lũ thế nào để hạn chế ảnh hưởng cũng như thiệt hại cho vùng hạ du, vị PGS cho rằng cần phải có một "bộ chỉ huy" tại chỗ có đủ năng lực, quyết đoán, minh bạch sẽ trực tiếp vận hành quy trình xả lũ tại các thủy điện.

Chính "bộ chỉ huy" này là đơn vị quyết định thủy điện khi nào được tích nước, khi nào phải xả, xả với lưu lượng bao nhiêu, thời điểm xả là khi nào... tất cả đều phải gắn với lợi ích chung của cả người dân, địa phương và doanh nghiệp chứ không phải là một quy trình chỉ xem trọng lợi ích kinh tế, đặt lợi ích của doanh nghiệp lên hàng đầu. 

"Cần phải hiểu cho đúng về quy trình xả lũ, ở đây chính là một cách vận hành dựa trên số liệu của quá khứ, trong khi, thực tế lũ xảy ra có thể lặp lại như cũ nhưng cũng có thể có những diễn biến bất thường, đột ngột khác, vì thế, việc điều hành xả lũ phải rất linh hoạt. Đây chính là chức năng quan trọng của "bộ chỉ huy" xả lũ phải làm được", vị PGS phân tích.  

Một vấn đề quan trọng không kém là yêu cầu nâng cao khả năng dự báo của các cơ quan khí tượng thủy văn. Ông Tứ cho rằng, công tác dự báo đóng vai trò quan trọng để cơ quan điều hành đưa ra những chỉ đạo phù hợp, hợp lý, đúng thời điểm.

Điều cuối cùng ông Tứ nhắn nhủ là phải nhanh chóng đưa ra các biện pháp để giảm thiểu những thiệt hại do thủy điện gây ra. Nhất là phải rút ra được bài học ứng xử với thiên nhiên cho hài hòa, giữ gìn.

"Nếu cứ vì kinh tế mà phát triển thủy điện tràn lan, chỗ nào cũng làm thủy điện thì trước sau cũng phải trả giá mà cái giá phải trả sẽ là rất đắt", ông Tứ cảnh báo.

Thái Bình

Thứ Năm, 15/10/2020 07:52

Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện